Wie met de camper door IJsland rijdt, ziet ze voortdurend: wolbollen in wit, bruin en zwart op de hellingen, in de dalen en vaak genoeg midden op de weg. Schapen in IJsland horen net zo bij het landschap als watervallen en lavavelden, en dat er op het eiland meer schapen dan mensen leven, klopt ook echt. Alleen niet het hele jaar.
Bij de telling in de winter van 2024 kwam het IJslandse statistiekbureau uit op ongeveer 345.000 schapen, het laagste aantal sinds de jaren 1860. Dat is minder dan het aantal inwoners, zo'n 390.000. In het voorjaar worden de lammeren geboren, en tot de herfst lopen er dan grofweg twee schapen per inwoner in de wei.
Van de handgebreide lopapeysa tot het bijeendrijven van de kuddes in september: schapen bepalen het leven op het platteland nog altijd. Wie er wat meer over weet, kijkt met andere ogen naar de boerderijen en weides langs de weg, en rijdt in de lammertijd vanzelf wat voorzichtiger.
Waarom er in IJsland zoveel schapen zijn
Het koele klimaat en de uitgestrekte, open graasgronden passen goed bij schapen. Sinds de eerste kolonisten zich hier ruim duizend jaar geleden vestigden, leven boeren van de wol, het vlees en de melk van hun schapen. De boerderijen waren meestal klein en lagen ver uit elkaar, en zonder schapen hadden veel gezinnen geen warme kleren en niet genoeg te eten gehad.
IJslandse schapen kunnen goed tegen ruw terrein en snel omslaand weer. Ze grazen op hellingen, in dalen en op hoogvlaktes waar nauwelijks iets te verbouwen valt. Schapen houden was daarom eeuwenlang de verstandigste manier om het land te gebruiken, en voor veel boerderijen is dat nog steeds zo.
Het IJslandse schaap: een oud ras uit het noorden
Het IJslandse schaap kwam met de eerste Noorse kolonisten naar het eiland. Omdat IJsland zo geïsoleerd ligt, is het ras sindsdien nauwelijks veranderd, en dat zie je:
- Wol met twee lagen: Een zachte ondervacht houdt de warmte bij het lijf, de langere bovenvacht laat regen en sneeuw afglijden. Van die wol, de lopi, worden de typische IJslandse truien gebreid.
- Taai: IJslandse schapen kunnen prima tegen storm, kou en plotselinge weersomslagen, waar veel andere rassen het moeilijk mee zouden hebben.
- Vrijbuiters: In de zomermaanden trekken veel kuddes op eigen houtje door de hooglanden en afgelegen dalen en zoeken ze zelf hun graasplekken.
- Veel kleuren: Je ziet witte, zwarte, bruine en gevlekte dieren, niet zelden allemaal in één kudde.
Zomer in de bergen en de réttir: het jaar van het IJslandse schaap
Het schapenjaar heeft het leven op het IJslandse platteland eeuwenlang bepaald. Veel boeren houden nog altijd vast aan het oude ritme: 's zomers de bergen in, in de herfst terug naar het dal.
- Zomerweide: Laat in het voorjaar of vroeg in de zomer brengen de boeren hun schapen naar de bergweiden en hoogvlaktes. Daar verspreiden de dieren zich en grazen ze vrij tot de herfst.
- Réttir, het bijeendrijven: In de herfst, meestal in september, halen de boeren hun kuddes terug. Samen met buren en vrijwilligers gaan ze te voet of te paard de bergen in, drijven de schapen bijeen en sorteren ze in stenen omheiningen per eigenaar.
- Een feest voor het hele dal: De réttir zijn zwaar werk en tegelijk een feest. Zodra de dieren veilig beneden zijn, wordt er samen gegeten, gezongen en gevierd.
- De winter: In het koude seizoen blijven de schapen op beschutte weides en in stallen dicht bij de boerderij. Ze krijgen hooi uit de voorraad, en bij storm kijken de boeren extra vaak naar ze om.
Schapen op de weg: zo rijd je veilig
Achter het stuur zijn IJslandse schapen vooral een reden om rustiger te rijden. De hele zomer staan schapen en lammeren geregeld pal langs de weg of midden op de rijbaan, ook op de Ringweg (Route 1). Er staan lang niet overal hekken, en waar ze wel staan, vinden de dieren vaak toch een gat.
Typisch voor de IJslandse zomer is dit tafereel: de ooi graast aan de ene kant van de weg, het lam aan de andere. Komt er een auto aan, dan rent het lam dwars over de weg naar zijn moeder, vaak pas op het laatste moment.
Zo reageer je goed:
- Op tijd gas terugnemen: Zie je schapen bij de weg, ga dan meteen langzamer rijden en houd je voet boven de rem. Met de toegestane 90 km/u op asfalt heb je anders nauwelijks tijd om te reageren.
- Beide kanten van de weg in de gaten houden: Staat links een schaap en rechts een lam, reken er dan op dat een van de twee gaat rennen. Rijd er heel langzaam langs.
- Extra voorzichtig op grind: Op losse ondergrond is je remweg langer, en 80 km/u is daar de maximumsnelheid, geen adviessnelheid.
- Niet op de weg stoppen voor foto's: Rijd door tot de volgende parkeerplaats of parkeerhaven in plaats van op de rijbaan stil te gaan staan.
Meer over snelheidslimieten, grindwegen en eenbaansbruggen lees je in onze gids over autorijden in IJsland.
Waar je schapen ziet in IJsland
Buiten de omgeving van Reykjavík kom je bijna overal schapen tegen. De beste kansen heb je hier:
- Weides langs de weg: Langs de Ringweg en de kleinere zijwegen grazen kleine groepjes in omheinde weilanden.
- Dalen aan de kust: In het vruchtbare laagland in het zuiden en westen liggen veel familieboerderijen met eigen kuddes.
- Hellingen in de hooglanden: In de zomer zie je hoog boven je kleine witte en bruine stipjes. Dat zijn schapen die daar zonder herder rondtrekken.
In de wei ernaast staan vaak IJslandse paarden. Wat die zo bijzonder maakt, lees je in onze gids over het IJslandse paard.
Wat IJslandse schapen opleveren
Vooral de wol van IJslandse schapen kom je onderweg overal tegen.
- Lopapeysa: De klassieke IJslandse trui met het kenmerkende patroon rond hals en schouders wordt gebreid van onbehandelde IJslandse wol. Hij is warm zonder zwaar te zijn en van nature waterafstotend.
- Wolproducten: Dekens, mutsen, sjaals en wanten vullen kleine handwerkwinkels en designzaken. Veel daarvan wordt op het platteland gemaakt, niet ver van de boerderijen.
- Huidverzorging met lanoline: Het natuurlijke wolvet zit in crèmes en balsems die je huid beschermen tegen kou en wind.
- Lamsvlees: IJslands lamsvlees staat in het hele land op veel menukaarten.
Wat je misschien nog niet wist over IJslandse schapen
- De meeste schapen zijn gemerkt en geregistreerd, zodat elke boer precies weet welke dieren bij zijn boerderij horen.
- Sommige schapen zwerven 's zomers zo ver weg dat hun boer ze pas bij de réttir in de herfst terugziet.
- In de IJslandse literatuur en in kinderverhalen duiken schapen steeds weer op.
- Springen in het voorjaar de eerste lammetjes door de wei, dan is dat voor veel IJslanders het teken dat de winter eindelijk voorbij is.
Met respect onderweg: weides en hekken
Voor de boeren zijn de schapen hun broodwinning. Met een paar simpele regels bescherm je de dieren en jezelf:
- Niet achternazitten, niet voeren: Wie plotseling beweegt of heel dichtbij probeert te komen, bezorgt de dieren stress en ergert de boeren.
- Eerst vragen, dan over het hek: Veel mooie fotoplekken liggen op privéterrein. Vraag toestemming voordat je een hek of afrastering passeert.
- Laat hekken zoals je ze aantreft: Was een hek dicht, doe het achter je weer dicht. Stond het open, laat het dan open, zodat de dieren kunnen gaan waar de boer ze wil hebben.
De IJslandse schapencultuur van dichtbij
Wil je meer zien dan wat er langs het raam van je camper voorbijkomt? Dat kan op een paar manieren:
- Reis tijdens de réttir: In september heb je een goede kans om het bijeendrijven van de schapen mee te maken, en soms mogen bezoekers zelfs meehelpen. De plaatselijke toeristenbureaus kennen de data.
- Bezoek een boerderij: Bij een boerderijbezoek zie je hoe de schapen worden verzorgd en wat er van hun wol wordt gemaakt.
- Koop direct bij de makers: Kleine ateliers en markten in het hele land verkopen truien, dekens en handwerk van eigen wol, vaak met de naam van de boerderij op het label.
September is ook goed voor je portemonnee: een week in de Campervan 2 Persons Premium kost dan volgens onze huidige prijslijst rond de 85.000 ISK (zo'n € 625), een stuk minder dan in juli of augustus. Hoe weer, licht en prijzen door het jaar heen veranderen, lees je in onze gids over de beste reistijd voor IJsland.
Meer dan vee
Voor veel IJslanders staan de schapen voor wat ook hun land kenmerkt: ze zijn taai en redden zich zelf. Generaties lang kwamen families alleen dankzij hun schapen de lange winters en magere jaren door.
Rijd je door wijde dalen of over eenzame wegen in de hooglanden, dan herinneren de kleine kuddes je eraan dat mens en dier zich hier al meer dan duizend jaar samen staande houden.
Voordat je op pad gaat
Op een reis door IJsland deel je de wegen en het landschap met honderdduizenden schapen. Kijk bij het volgende uitzichtpunt eens naar de wollige stipjes op de hellingen, en ga langzamer rijden zodra er schapen langs de weg staan.
Bij elke boeking hoort onze gratis routeplanner: je route dag voor dag, met echte rijtijden en een camping voor elke nacht. Hoe zo'n route eruitziet, zie je in onze rondreis door IJsland met de camper. Wil je de schapen binnenkort zelf langs de weg zien staan? Campers en prijzen voor jouw reisdata vind je op camper huren in IJsland.
Veelgestelde vragen over schapen in IJsland
Zijn er in IJsland echt meer schapen dan mensen?
Alleen in de zomer. In de winter telt IJsland zo'n 345.000 schapen, minder dan de ongeveer 390.000 inwoners. In de zomer, als ook de lammeren in de wei staan, komen er grofweg twee schapen op elke inwoner.
Wanneer worden de schapen in IJsland bijeengedreven?
De réttir zijn in de herfst, meestal in september. De precieze data verschillen per streek, dus vraag ze na bij het plaatselijke toeristenbureau.
Waarom staan er in IJsland zo vaak schapen op de weg?
In de zomer grazen veel kuddes vrij, en er staan niet overal hekken. Vaak staat de ooi aan de ene kant van de weg en het lam aan de andere, en dan schiet het lam ineens over de weg naar haar toe. Ga langzamer rijden zodra je schapen bij de weg ziet.
Wat is een lopapeysa?
De klassieke IJslandse trui met het kenmerkende patroon rond hals en schouders, gebreid van lopi: de onbehandelde wol van het IJslandse schaap. Hij is warm zonder zwaar te zijn en van nature waterafstotend.
Mag ik schapen in IJsland voeren of aaien?
Liever niet. Voeren en achternalopen bezorgt de dieren stress, en de weides zijn van de boeren. Bekijk de schapen van een afstand en ga een wei alleen in als je toestemming hebt.